TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH ĐỀ TÀI “TRUYỀN THỐNG LỊCH SỬ, VĂN HOÁ THỊ XÃ ĐÔNG HÀ VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA VĂN HOÁ ĐÔ THỊ”

Đông Hà năm 1972

1. 1. Thị xã Đông Hà là một vùng đất có bề dày lịch sử, văn hóa. Trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm của lịch sử, người dân Đông Hà với truyền thống cần cù, sáng tạo trong lao động, anh dũng, kiên cường trong chiến đấu đã kiên trì vượt qua nhiều thử thách, gian nan, chiến thắng thiên tai, địch họa để hình thành nên một bản lĩnh, một truyền thống văn hóa quý báu mà ngày nay chúng ta cần trân trọng, giữ gìn, khai thác, sử dụng và phát huy.

Nằm ở điểm giao giữa trục xuyên Việt Bắc - Nam và cửa ngõ tuyến hành lang Đông - Tây nối Quảng Trị/ Việt Nam với các nước trong khu vực Đông Nam á, Đông Hà từ xưa đã trở thành một ngã tư hội lưu trong dòng chu chuyển kinh tế, văn hóa của vùng đất Quảng Trị. Bằng cách chuyển tải liên tục trên sự kế thừa các yếu tố nhân bản của mình với tất cả sự năng động, sáng tạo để phù hợp hoàn cảnh, điều kiện tự nhiên; bằng sự giao lưu, giao thoa, kết tinh, lan tỏa với văn hóa các tiểu vùng/vùng/miền khác, văn hóa vùng Đông Hà đã sớm khẳng định một nét đặc trưng riêng của một vùng đất và không ngừng phát sinh, phát triển các yếu tố văn hóa mới để hòa nhập vào dòng chảy chung của cả tỉnh và cả nước.

Trong qúa trình tạo dựng và phát triển của mình, do có một vị trí chiến lược khá quan trọng và một môi trường tự nhiên khá đặc thù nên vùng đất Đông Hà là nơi từng xảy ra nhiều biến cố lịch sử, xã hội và từng có những tác động lớn lao đến tiến trình lịch sử của cả vùng châu Ô/ châu Thuận/ Quảng Trị qua nhiều thế kỷ. Thiên tai, binh lửa, chia cắt, phân ly và những thử thách nghiệt ngã thường trực trong quy luật tồn tại đã làm cho đất và người Đông Hà phải chịu nhiều đau thương, mất mát, hy sinh nhưng cũng hun đúc nên những giá trị cao đẹp về ý chí kiên trung, tinh thần quả cảm, nghị lực vượt khó và một truyền thống đoàn kết, gắn bó, anh hùng cách mạng, ngời sáng tính nhân văn để vượt lên, chiến thắng đói nghèo, thiên tai, địch họa. Đặc biệt, qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, đất và người Đông Hà đã cùng cả nước lập nên những chiến công oanh liệt, đóng góp một phần không nhỏ vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất tổ quốc.

1. 2. Trên nền tảng cơ sở của văn hóa làng xã nông nghiệp, quá trình đô thị hóa trên vùng đất Đông Hà bắt đầu từ thời thuộc Pháp - khi toàn quyền Đông Dương ra nghị định thành lập thị trấn Đông Hà (Centre de Dong-ha) vào ngày 6/11/1929. Hệ quả của những chính sách khai thác thuộc địa mà người Pháp gây dựng ở thị trấn "cửa ngõ"/ đầu mối trục lộ Thuộc địa số 9 (La route coloniale N0 9), tức quốc lộ 9 về sau, nối Đông Dương đã làm cho Đông Hà bắt đầu chuyển đổi theo một xu hướng mới. Tuy nhiên, do phải trải qua nhiều năm chiến tranh ác liệt, trở thành thành căn cứ quân sự của Mỹ - ngụy; cũng như phải dốc sức vượt mọi khó khăn để khôi phục, tái thiết những năm sau hòa bình nên đô thị Đông Hà không chỉ đã không phát triển một cách liên tục mà nền tảng kinh tế, văn hóa, xã hội cũng bị ngưng trệ.

Tháng 7/1989, khi tỉnh Quảng Trị được lập lại, từ một thị xã của tỉnh Bình Trị Thiên, Đông Hà được chọn làm thị xã tỉnh lỵ. Cũng từ đó, vùng đất này nhanh chóng trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh Quảng Trị và chỉ sau một thời gian ngắn đã có những bước chuyển biến mạnh mẽ trong tiến trình đô thị hóa. Sự chuyển đổi từ thiết chế xã hội cổ truyền với những giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống lên một thiết chế xã hội công nghiệp với nền văn minh đô thị trong thập niên cuối cùng của thế kỷ XX và những năm đầu thế kỷ XXI trên vùng đất thị xã Đông Hà đã và đang đặt ra những vấn đề bức xúc cả về nhận thức, tư duy lẫn thực tiễn đời sống; cả phương diện hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách lẫn hoạt động thực thi trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội... không chỉ đối với các nhà quản lý mà còn đối với mọi tầng lớp nhân dân.

1. 3. Trong mối tương quan về sự phát triển bền vững của nền kinh tế, xã hội thì việc bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống sao cho phù hợp với quá trình xây dựng và phát triển văn hóa đô thị là một vấn đề lớn trong hàng loạt những vấn đề đang cần được quan tâm không chỉ trong sự nghiệp bảo tồn di sản văn hóa mà còn trong cả đời sống chính trị, xã hội.

Nghiên cứu truyền thống lịch sử, văn hóa của thị xã Đông Hà với sự phát triển của văn hóa đô thị là nhằm tìm lại những giá trị tinh hoa về lịch sử, văn hóa mang tính nhân bản của một vùng đất trên tinh thần "gạn đục, khơi trong"; từ đó, góp phần định hướng cho sự nghiệp xây dựng môi trường sinh thái văn hóa đô thị tốt đẹp trong hiện tại và tương lai theo phương châm: hội nhập, phát triển và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Đây là một nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế, xã hội của thị xã Đông Hà nói riêng và tỉnh Quảng Trị nói chung.

Xuất phát từ ý nghĩa đó, việc thực hiện đề tài nghiên cứu: "Truyền thống lịch sử, văn hóa thị xã Đông Hà với sự phát triển của văn hóa đô thị" là một trong những việc làm mang tính khoa học và thực tiễn cao.

2. 1. Nghiên cứu một cách toàn diện truyền thống lịch sử, văn hóa của thị xã Đông Hà là một vấn đề không đơn giản và lại càng phức tạp hơn khi đặt các giá trị truyền thống lịch sử văn hoá trong bối cảnh của sự phát triển văn hóa đô thị. Chính vì thế, lâu nay, vấn đề này đã được lãnh đạo Đảng, Chính quyền của thị xã Đông Hà quan tâm nhưng chưa thể thực hiện được. Trong những năm gần đây, nhiều công trình của các nhà nghiên cứu trong và ngoài tỉnh đã bắt đầu quan tâm đến việc nghiên cứu những vấn đề về lịch sử, văn hóa của vùng đất Quảng Trị, trong đó có thị xã Đông Hà. Đặc biệt, cuốn sách “Lịch sử Đảng bộ thị xã Đông Hà” đã phản ánh được những vấn đề lịch sử về thời kỳ đấu tranh cách mạng cũng như thời kỳ xây dựng, đổi mới và phát triển của Đảng bộ và nhân dân thị xã. Một số chủ trương, chính sách được thể hiện thông qua các Nghị quyết, các dự án quy hoạch phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn thị xã tỉnh lỵ cũng đã phác thảo được những nét cơ bản về định hướng phát triển của một số lĩnh vực cụ thể.

Tuy nhiên, các công trình có liên quan đến vấn đề truyền thống lịch sử, văn hoá thị xã Đông Hà với sự phát triển của văn hoá đô thị mới chỉ đề cập đến một/ vài nội dung, giai đoạn lịch sử hoặc chỉ mang tính khía cạnh, bộ phận và lĩnh vực riêng biệt về một vài vấn đề thuộc lịch sử, quy hoạch hạ tầng cơ sở đô thị. Cho đến nay, chưa có một công trình nghiên cứu khoa học nào mang tính hệ thống và đề cập một cách tổng thể về các giá trị truyền thống lịch sử, văn hóa của thị xã Đông Hà. Đặc biệt càng không có một công trình nào nhìn nhận, đánh giá những giá trị lịch sử văn hóa truyền thống trong xu thế phát triển của đô thị hóa để định hướng cho chiến lược quy hoạch, xây dựng và phát triển văn hóa đô thị trong hiện tại và tương lai.

2. 2. Từ giữa năm 2004, nhận thức được tầm quan trọng và có ý nghĩa của việc nghiên cứu các giá trị truyền thống lịch sử, văn hoá của thị xã Đông Hà để định hướng cho sự phát triển của văn hoá đô thị trong tình hình mới, lãnh đạo Thị uỷ, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân thị xã Đông Hà đã chủ trương thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học “Truyền thống lịch sử, văn hoá thị xã Đông Hà với sự phát triển của văn hoá đô thị”. Quan điểm chỉ đạo là thông qua việc điều tra, khảo sát, nghiên cứu tổng thể về quá trình hình thành và phát triển vùng đất thị xã Đông Hà cùng những di sản văn hóa đã được con người ở đây tạo dựng và lưu truyền trong tiến trình lịch sử, để nhằm hướng tới những mục tiêu chủ yếu sau:

- Nêu bật những giá trị tinh hoa truyền thống về lịch sử và văn hóa của vùng đất thị xã Đông Hà.

- Phân tích, đánh giá những mặt tích cực cần phát huy, những mặt tiêu cực cần loại bỏ của các yếu tố truyền thống lịch sử, văn hóa của vùng đất thị xã Đông Hà trong quá trình đô thị hóa.

- Định hướng bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống về lịch sử văn hóa của vùng đất thị xã Đông Hà trong chiến lược phát triển đô thị hiện tại và tương lai.

Kết quả nghiên cứu sẽ được phát hành rộng rãi dưới hình thức sách xuất bản để phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân, các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý trong tỉnh nhằm nâng cao nhận thức về truyền thống lịch sử, văn hóa để bảo tồn và phát huy giá trị; kế thừa có chọn lọc những tinh hoa văn hóa truyền thống vào sự nghiệp xây dựng môi trường văn hóa đô thị tỉnh lỵ theo phương châm: tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; đồng thời gúp cho các nhà quản lý những tri thức cơ bản để hoạch định chiến lược phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn thị xã Đông Hà.

Chính vì vậy, đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề thuộc về truyền thống lịch sử, văn hóa của vùng đất Đông Hà trong quá khứ cùng những vấn đề đang và sẽ đặt ra trong hiện tại và tương lai của văn hóa đô thị trong quá trình đô thị hóa. Phạm vi nghiên cứu của đề tài được xác định về mặt thời gian là từ thời kỳ khởi thủy cho đến tận ngày nay (2006); về mặt không gian là trên địa bàn hành chính của thị xã Đông Hà và vùng phụ cận.

3. 1. Đề tài được triển khai trong thời gian hơn 2 năm (từ cuối năm 2004 đến đầu 2007) với 3 giai đoạn:

- Giai đoạn 1 (từ tháng 10/2004- 2/2005): Xây dựng đề cương, kế hoạch nghiên cứu, đặt quan hệ hợp tác với các nhà khoa học.

- Giai đoạn 2 (từ tháng 3/2005 - 3/2006): Điều tra, khảo sát, sưu tầm và nghiên cứu điền dã (Bao gồm cả 2 bước: Điều tra cơ bản và nghiên cứu chuyên sâu) trên địa bàn tất cả các phường, xã thuộc thị xã Đông Hà và các vùng lân cận để thu thập tư liệu thực tế. Biên soạn nội dung công trình dưới dạng bản thảo lần 1.

- Giai đoạn 3 (từ tháng 4/2006 - 12/2006): Chỉnh lý, bổ sung, biên tập nội dung và hoàn thiện công trình dưới dạng bản thảo lần 2.

- Giai đoạn 4 (từ tháng 1/2007 - 3/2007): Tổng hợp, đánh giá, lập báo cáo khoa học, thẩm định nội dung và hoàn chỉnh công trình.

Đề tài được thực hiện với sự tham gia của 21 nhà khoa học, nhà nghiên cứu chuyên ngành về lịch sử, văn hóa (kể cả biên soạn lẫn biên tập) trong và ngoài tỉnh  Ban Chủ trì và Chủ nhiệm đề tài cùng với Ban Chỉ đạo nội dung là những người chủ chốt trong bộ máy quản lý, lãnh đạo của Thị ủy, Hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân thị xã . Toàn bộ nội dung của đề tài nghiên cứu được bố trí thành 19 chuyên mục cụ thể và được giao cho từ một đến hai người có khả năng, sở trường nghiên cứu trong từng lĩnh vực đảm nhận. Đồng thời, Ban Chủ trì đề tài cũng đã có sự lựa chọn những người có đủ năng lực để phân công theo dõi, liên hệ với các nhà nghiên cứu theo từng nội dung chuyên đề một cách cụ thể; nhất là đã hình thành một Ban Biên tập với những người có năng lực, nhiệt tình, đầy tinh thần trách nhiệm và thái độ làm việc nghiêm túc, khoa học.

Trong quá trình tổ chức thực hiện đề tài, Chủ nhiệm đề tài và Ban chủ trì đề tài đã phối kết hợp chặt chẽ với các nhà khoa học, nhà nghiên cứu bàn bạc, thống nhất các vấn đề thuộc quan điểm, nội dung, kế hoạch nghiên cứu và cả những vấn đề liên quan đến việc phân công đảm nhận từng chuyên đề, điều kiện đảm bảo cho công tác nghiên cứu, biên soạn; tháo gỡ vướng mắc, rút kinh nghiệm, chỉnh sửa và định hướng kế hoạch để phù hợp với từng giai đoạn. Hàng tháng hàng quý, các bộ phận cơ quan thường trực của đề tài báo cáo kết quả thu được cho Chủ nhiệm đề tài; lập hồ sơ theo dõi tiến độ, lưu trữ kết quả nghiên cứu và tiến hành công bố đăng tải một số chuyên mục trên các phương tiện thông tin đại chúng. Ban chủ trì đề tài cũng đã tiến hành làm việc với các cơ quan chức năng của tỉnh và thị xã, chỉ đạo UBND các phường động viên nhân dân giúp đỡ các nhà khoa học trong việc nghiên cứu tạo điều kiện thuận lợi giúp cho các nhà nghiên cứu có kế hoạch thu thập thông tin, mặt khác kêu gọi sự hợp tác của các nhà khoa học khác trong và ngoài tỉnh để thực hiện tốt các nội dung theo kế hoạch.

Ngoài việc huy động nguồn lực của thị xã (kể cả con người lẫn kinh phí), Ban Chủ trì đề tài đã tranh thủ sự hỗ trợ, tạo điều kiện của các cơ quan chuyên ngành cấp tỉnh; nhất là sự chỉ đạo, quản lý trực tiếp về chuyên môn của Sở Khoa học và Công nghệ. 

3. 2. Để đảm bảo chất lượng, nghiêm túc, khoa học, chính xác trên cả 2 phương diện lý luận và thực tiễn, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu thu thập thông tin lưu trữ từ nhiều nguồn; tổ chức các đợt điều tra, khảo sát thực địa trên các địa bàn các phường, xã thuộc địa bàn thị xã Đông Hà và vùng phụ cận thuộc huyện Triệu Phong, Cam Lộ, Do Linh để nghiên cứu, sưu tầm  tư liệu hồi cố từ trong nhân dân. Các phương pháp nghiên cứu đã được sử dụng trong quá trình thực hiện đề tài cơ bản gồm: phương pháp nghiên cứu điểm, diện; phương pháp sử học; phương pháp dân tộc học; phương pháp xã hội học; phương pháp PARA; phương pháp phân tích tổng hợp, so sánh, xử lý biên tập các nguồn tài liệu, tổng kết xây dựng và báo cáo. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng đã vận dụng phương pháp nghiên cứu liên, đa ngành một cách có hiệu quả.

Với một khoản kinh phí khiêm tốn chỉ đủ chi phí cho những khoản thiết yếu nhất trong quá trình nghiên cứu điền dã, khai thác tư liệu và biên soạn; nhưng với tinh thần vì khoa học, vì quê hương Đông Hà, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu đã giành thời gian, sự ưu ái và công sức, trí tuệ của mình để hợp tác một cách đắc lực với Chủ nhiệm, Ban Chủ trì đề tài; tạo nên một động lực chính làm nên thành công của công trình.

4. 1. Sau hơn 2 năm thực hiện, về cơ bản, đề tài đã đạt được mục tiêu, kế hoạch, tiến độ và nội dung, yêu cầu đã đặt ra. Sản phẩm khoa học đã hoàn thành bao gồm:

- Nội dung chính của công trình thuộc 19 chuyên đề với hơn 700 trang đánh máy vi tính (trên giấy khổ A4, cở chữ 13).

- Các Báo cáo tóm tắt, Báo cáo tổng thuật đề tài.

- 200 ảnh tư liệu màu và đen trắng liên quan đến nội dung lịch sử, văn hóa thuộc các chuyên đề của đề tài.

- Các loại bản đồ kỹ thuật số về: Địa lý hành chính - Thổ nhưỡng - Quy hoạch hệ thống thiết chế văn hoá - Di tích lịch sử văn hoá - Quy hoạch đô thị; các tài liệu bản sao, các tiểu luận, khóa luận nghiên cứu theo các chuyên đề của các nhóm sinh viên Đại học khoa học Huế.

Bố cục nội dung của đề tài ngoài phần “Lời nói đầu” và phần “Kết luận” được chia thành 4 chương:

Chương 1: Đặc điểm tự nhiên và xã hội của thị xã Đông Hà.

Chương 2: Đông Hà: Các giá trị truyền thống lịch sử.

Chương 3: Đông Hà: Các giá trị di sản văn hóa.

Chương 4: Truyền thống lịch sử, văn hóa thị xã Đông Hà với sự phát triển của văn hóa đô thị.

4. 2. Tuy nhiên, đề tài “Truyền thống lịch sử, văn hoá thị xã Đông Hà với sự phát triển của văn hoá đô thị” là một đề tài nghiên cứu về khoa học xã hội và lại  là một đề tài mới, những vấn đề được đặt ra và giải quyết trong đề tài không chỉ mang tính tổng kết lịch sử mà còn mang tính thời sự sâu sắc. Khối lượng nội dung đề tài đề cập khá lớn, phạm vi đề tài nghiên cứu rộng, nhiều nội dung chuyên mục chưa được đề tài nào đề cập và nghiên cứu. Do vậy, trong quá trình thực hiện cần phải được đầu tư nghiên cứu nhiều; trong khi đó, các nguồn tài liệu lại nghèo nàn; vì vậy, không thể nói kết quả của đề tài đã đạt được như mong muốn như những nội dung đã đặt ra ban đầu. Một vài chuyên đề mặc dù đã được chỉnh lý, bổ sung nhiều lần nhưng vẫn không đáp ứng nội dung theo yêu cầu của đề cương vì thiếu tư liệu.

Đề tài được thực hiện với sự cộng tác của hơn 20 nhà nghiên cứu, đó là một thuận lợi để khai thác trí tuệ tập thể; nhưng đồng thời lại là một trở ngại không nhỏ trong công tác ráp nối, biên tập (ví như tính thống nhất trong quan điểm đánh giá vấn đề, trong lối hành văn, trong các thao tác kỹ thuật máy tính...). Vấn đề này đòi hỏi phải có một bộ phận biên tập đủ năng lực, có kiến thức mới có thể nối kết và cũng đòi hỏi tốn nhiều công sức và thời gian. Chính điều đó phần nào đã ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện theo kế hoạch. Mặt khác, các nhà khoa học tuy có học hàm, học vị cao, có tư duy khoa học nhưng kiến thức về một vùng đất cụ thể như Đông Hà thì không nhiều; nhất là ít có điều kiện để khảo sát, nghiên cứu thực địa nên một số nội dung còn thiên về lý luận, mang tính chung chung chứ chưa bám sát thực tiễn.

Đa số các tác giả biên soạn đều bám sát theo đề cương chi tiết; những vấn đề được đưa ra và giải quyết trong từng nội dung của các chuyên đề nhìn chung đạt tính chân thực, có độ tin cậy và đảm bảo tính khoa học cao. Một vài chuyên đề do các tác giả gặp khó khăn trong khai thác, tiếp cận tư liệu, thời gian... nên còn khá sơ lược, không đảm bảo yêu cầu cả về dung lượng lẫn nội dung nên làm cho bố cục đề tài không được cân đối. Một số tác giả tuy đã có nhiều cố gắng, nhưng chưa thực sự tập trung về trí lực và thời gian cho việc nghiên cứu, biên soạn nội dung chuyên đề mình đảm nhận nên kết quả đạt được chưa cao, chưa đưa ra được những vấn đề mới và đôi lúc gần như sử dụng lại qúa nhiều tư liệu, thông tin đã cũ. Nhiều đề mục, tiểu mục cũng như nhiều nội dung quan trọng trong chuyên đề cần phải được phản ánh và giải quyết đã không được đề cập, hoặc đề cập một cách sơ lược. Việc trích dẫn tài liệu cũng như những nguyên tắc khoa học trong việc trích dẫn tài liệu chưa được lưu ý làm cho những vấn đề được trình bày, phản �